title: Yello Fever: Gọọmenti Enugwu amalitela ịgba ọgwụ mgbochi Yellow Fever ugbua
summary: Iji gbochie mfesa ọrịa yellow fever na-efesa n'Enugwu, gọọmenti steeti ahụ ekwuola na ịgba ọgwụ mgbochi amalitela n'uju.
text: Ọrịa yellow Fever ahụ egbuola ihe karịrị mmadụ iri ise na asaa, na obodo Ette Ụnọ na Ụmụopu nke dị na okpuru ọchịchị Igboeze north n'Enugwu Steeti. Komishiona na-ahụ maka ahụike n'Enugwu bụ Dọkinta Ike Obi kwuru na ewepụtala usoro eji eso ụdịrị ọrịa ahụ n'ụwa niile nke gunyere iwepụtara yellow fever agalaba n'ụlọ ministri ya. Obi kwuru na ha agbaala ọgwụ na egbu anwụ nta ebe ahụ niile ometụtara, ma na akuziri ndị mmadụ ka ha ga esi mata ọrị ahụ nakwa mgbichi ya. "Yellow Fever" kpara ike ya bụ na Naijiria n'afọ 1864 na Legọs Dokinta Obi kọwara na Enugwu Steeti na Federal ministy of Health na arụkọ ọrụ ọnụ ma yọọ ka onye ọbụla anaghị enweta onwe ya gas ụlọ ọgwụ ozigbo ozigbo. Lee ihe dị mkpa ịkwesịrị ịma maka ọrịa Yellow Fever Kemgbe ọnwa Septemba afọ 2020 oge ọrịa "Yellow Fever" gbakapụtara ọhụrụ na Delta steeti nakwa n'obodo Ette-Ụno na Umuopu dị n'okpuruọchịchị Igboeze-North n'Enugwu steeti, o tinyela ọtụtụ ndị mmadụ na gbagharịa. Ya bụ ọrịa eriela isi ihe karịrị mmadụ iri ise Nke a bụ n'ihi na ọtụtụ amaghị ihe ọbụla banyere ya bụ ọrịa karịa ịga nata akwụkwọ na-egosi na ha ebughị ya ma ha chọọ ịhapụ Naijiria ịga njem mba ọzọ. Mana "yellow Fever" abụghị ọrịa ọhụrụ, dịka ọ na-atụ ka ọnwa kwa afọ iri maọbụ karịa. Dịka ụlọọrụ na-ahụ maka mgbochi ọrịa na Naijiria bụ 'Nigeria Centre for Disease Control'(NCDC) si kwuo na websait ha, mbụ a hụrụ ọrịa "Yellow Fever" na Naijiria bụ na Legọs n'afọ 1864. Mpụta ikpeazụ ọrịa a pụtara bụ na Septemba 12 nke afọ 2017, nke mere ya mbụ ọ na-apụta ka afọ iri abụọ na asaa (1996) gachara o jiri kpaa ike ikpeazụ. Ya bụ ọ bụrụ na i so na ndị a mụrụ n'agbata afọ 90, lee ihe ndị i kwesịrị ịma maka "ọrịa "yellow Fever" dịka Dọkịta ahụike ọha bụ Dkta Kemi Odukoya si kọwaa ya: Lassa Fever: 'A na m eri oke iri n'ụbọchị'- Nwaanyị na-eri oke Ndị iche dị n'etiti ịba na 'yellow Fever' Dịka Dkta Odukoya siri kọwaa, ọrịa abụọ ndị a nwere njirimara yiri onwe ha dịka, "Ha abụọ na-ebute ahụọkụ, isi ọwụwa nakwa ahụ mgbu" mana; Dkta Kemi Odukoya Yello Fever: Ihe mere amalitebeghị ịgba ọgwụ mgbochi n'Igboeze North - Gọọmentị Enugwu Ọgwụ mgbochi 'yellow fever' ga-ewe opekatampe abalị iri tupu ọ malite ịrụ ọrụ n'ahụ onye a gbara ya Kọmishọna ahụike n'Enugwu steeti bụ Ik Emmanuel Obi akọwaala na ọgwụ mgbochi 'yellow fever' gọọmentị nwere ugbua agaghị ezu ndị niile bi na mpaghara Igboeze North, ebe ya bụ ọrịa na-akpa ike ugbua. Obi kwuru nke a oge BBC kpọtụụrụ ya iji mata ihe mere na ịgba ọgwụ mgbochi amalitebeghị. Cheta na ọrịa amaghị ihe ọbụ malitere inye ndị mmadụ nsogbu ihe dịka otu ọnwa gara aga. Nnyocha mechara gosi na ọrịa ahụ bụ Yellow Fever, nke mere gọọmentị ji kwuo na a ga-amalite ịgba ọgwụ mgbochi n'ebe niile ya bụ ọrịa na-enye nsogbu. Mana ndị bi na mpaghara Igboeze North gwara BBC n'ụbọchị Mọnde na ya bụ ịgba ọgwụ mgbochi amalitebeghi. Otu onye achọghị ka a kpọọ aha ya gosipụtara iwe ya ma kwuo na ọ dị ka gọọmentị ejighị ndụ ndị mmadụ kpọrọ ihe. Gịnị kpatara na ịgba ọgwụ mgbochi amalitebeghị? Gọọmentị Enugwu steeti akwadoola ụlọọgwụ ọha dị n'Enugwu Ezike maka ịnaba ndị nwere ọrịa yitere 'yellow fever' Kọmishọna ahụike bụ Ikechukwu Obi gwara BBC Igbo na ọgwụ mgbochi nke dị na steeti ahụ ugbua agaghị ezu ndị mmadụ bi na mpaghara Igboeze North. Obi kọwara na ọgwụ mgbochi gọọmentị nwere ugbua bụ nke e ji eme ihe Bekee kpọrọ 'routine immunization', mana ihe e kwesịrị ime n'Igboeze North ugbua bụ nke Bekee kpọrọ 'mass immunisation'. O kwuru sị: "Ọ gaghị adị mma ịmalite ịgba ọgwụ mgbochi ugbua ebe anyị ma na ọ gaghị agazu ndị mmadụ." "Anyị na-agbasi mbọ ike inweta ole ga-ezunu n'oge adịghị anya." Ụzọ ị ga-esi gbanahụ ọrịa yellow fever Ọ bụrụ na anya mmadụ amalite ịcha edo edo, mara na o nwere ike ịbụ 'yellow fever' Mana Obi kọwakwara na "ihe kacha mkpa ugbua abụchaghị ịgba ọgwụ mgbochi, kama ọ bụ ịkpachapụ anya ma zeere ihe nwere ike ịkpata ọrịa yellow fever." "Ọ bụ anwụnta (mosquito) na-ekesa ọrịa yellow fever, ọkachasị ndị na-ata n'ehihie." "Ọ dị mkpa ka ndị na-aga ọrụ ugbo, ndị na-achụ nta, na mmadụ niile na-ekpuchi ahụ ha nke ọma ka anwụnta ghara ịta ha." "Onye ọbụla sụchakwaa ahịhịa dị n'okirikiri ya ma debe ebe niile ọcha ka anwụnta ghara ịhụ ebe ọ ga-ebi." Kọmishọna ahụike nke Enugwu Steeti, Ikechukwu Emmanuel Obi Obi kọwara na ọ bụ malite n'abali iri ruo abali iri atọ ka ọgwụ mgbochi 'yellow fever' ga-amalite ịrụ ọrụ n'ahụ mmadụ. Dịka Obi si kọwaa, onye ọbụla nwere ahụọkụ nke anya ya na-acha edo edo (yellow), kwesịrị ịga ụlọọgwụ ngwangwa. "E nwere ụlọọgwụ ọha (General Hospital) dị n'Enugwu-Ezike nke gọọmentị kwadoro maka ịnabata ndị niile nwere ọrịa yitere 'yellow fever'," Obi kwuru. Ọrịa amabeghị aha ya ataala isi ihe karịrị mmadụ 20 n'Enugwu Gọọmenti Enugwu ekwuola na ha na ụlọọrụ NCDC na WHO jikọrọ aka na-enyocha ọrịa gbakapụtara n'n'okpuru ọchịchị Enugu Ezike. Cheta na Kọmishiọna na-ahụ maka ahuike n'Enugwu Steeti bụ Dọkịta Ikechukwu Obi ekwuola na gọọmenti Enugwu na-agba mbọ ịchọpụta aha ọrịa a mabeghị ihe ọ bụ nke gbuorola ọtụtụ mmadụ na steeti ahụ ugbua. Ya bụ ọrịa butere ọnwụ ọtụtụ ndị mmadụ na Ette Uno na Umuokpu n'okpuru ọchịchị Enugu Ezike dị na Enugwu steeti etinyela ndị obodo na ndị agbataobi ha na gbagharịa. Etu e si eme 'hand sanitizer' Kọmishịona Ike Obi kwuru na kepukepu ahụ na-efegharị na soshal midia na mmadụ 57 anwụọla abụghị eziokwu n'ihi na ha ka na-agba mbọ ịmata mmadụ ole o metụtara. Obi kwuru na tupu tata abịa na njedebe na ụlọọrụ ya ga-ama ihe nchọpụta ahụ e mere kwuru maka aha ya bụ ọrịa. O nyere ndụmọdụ ka ndị mmadụ dowe nri ha na gburugburu ha ọcha, ma dowe iwu niile e kwuru maka mmadụ ichekwa onwe ya ganye na-amaara aha ya bụ ọrịa ognu n'Oha.